Przejdź do treści
AkwariumAkwarium, oczko wodne i akwaponika

Słownik akwarysty

Krótkie wyjaśnienia 83 pojęć, skrótów i jednostek, które spotkasz w kalkulatorach, poradnikach i na forach akwarystycznych. Tam, gdzie coś da się policzyć, odsyłamy do kalkulatora, a określenia potoczne: „baniak”, „kubeł”, „kranówa”: do nazw, których używamy na stronach.

Liczby podajemy tylko wtedy, gdy wynikają z definicji jednostki, z rachunku kalkulatora albo ze stałej ze sprawdzonym źródłem. Wszystkie takie stałe, z datą sprawdzenia, są na stronie Źródła.

A

akwaponika

Hodowla ryb i uprawa roślin w jednym obiegu wody: bakterie zamieniają amoniak wydalany przez ryby w azotany, które pobierają rośliny. Systemem rządzi proporcja dziennej dawki paszy do powierzchni uprawy: dla uprawy na tratwach SRAC 454 podaje 60–100 g paszy/(m²·dzień). Nasze kalkulatory liczą system na własny użytek; sprzedaż ryb i warzyw podlega osobnym przepisom.

akwarium

Zbiornik z wodą dla ryb, krewetek, ślimaków albo samych roślin. W kalkulatorach to domyślnie prostopadłościan mierzony z zewnątrz; akwarium cylindryczne, narożne, sześciokątne i panoramiczne liczy osobny kalkulator.

alkaliczność

Zdolność wody do zobojętniania kwasów, w akwarium wyznaczana głównie przez wodorowęglany i węglany. W akwarium słodkowodnym mierzysz ją jako KH; w morskim podaje się ją w °dKH albo w mval/l (meq/l).

amon (NH₄⁺)

Jonowa postać azotu amonowego, znacznie mniej szkodliwa dla ryb niż amoniak. W wodzie oba związki są w równowadze: im wyższe pH i temperatura, tym większa część przechodzi w trujący NH₃. Większość testów akwarystycznych mierzy sumę obu form.

amoniak (NH₃)

Niezjonizowana, silnie toksyczna dla ryb postać azotu amonowego. Jaka część wyniku testu przypada na NH₃, zależy od pH i temperatury wody; kalkulator liczy to równaniem Emersona i współautorów (1975).

areometr

Pływak do pomiaru gęstości wody morskiej: im więcej soli, tym wyżej się wynurza. Odczyt to gęstość względna, którą trzeba przeliczyć na zasolenie z uwzględnieniem temperatury wody.

azotany (NO₃⁻)

Końcowy produkt cyklu azotowego, dużo mniej toksyczny od amoniaku i azotynów. Gromadzą się w wodzie; pobierają je rośliny, a usuwasz je głównie podmianami. Woda z kranu może ich mieć do 50 mg/l, a podmiana nie obniży ich poniżej poziomu w wodzie, którą wlewasz.

azotyny (NO₂⁻)

Pośredni produkt cyklu azotowego: bakterie utleniają amoniak do azotynów, a azotyny do azotanów. Są toksyczne dla ryb; w dojrzewającym akwarium ich stężenie rośnie zwykle wtedy, gdy amoniak zaczyna spadać.

B

bakterie nitryfikacyjne

Bakterie, które utleniają amoniak do azotynów, a azotyny do azotanów. Żyją głównie na powierzchniach: we wkładach filtra, w podłożu, na dekoracjach, dlatego filtr biologiczny wymiaruje się według powierzchni wkładów, a nie litrów wody.

baniak

Potoczna nazwa akwarium, zwykle większego. Pytanie „ile litrów ma baniak?” to w praktyce pytanie o litraż: najlepiej netto.

C

chlor wolny

Chlor w postaci, która dezynfekuje wodę (kwas podchlorawy i jony podchlorynowe), szkodliwy dla ryb i dla bakterii w filtrze. W wodzie z kranu może go być do 0,3 mg/l; kalkulator uzdatniacza pokazuje obok dawki z etykiety teoretyczną ilość tiosiarczanu potrzebną do jego związania.

chloraminy

Związki chloru z amoniakiem, które mogą się znaleźć w wodzie z kranu; przepisy dopuszczają do 0,5 mg/l. Są trwalsze od chloru i nie ulatniają się z odstanej wody, więc samo odstanie kranówki ich nie usunie.

CITES

Konwencja waszyngtońska o międzynarodowym handlu zagrożonymi gatunkami; w UE wdraża ją rozporządzenie (WE) nr 338/97. W załączniku B są m.in. korale twarde (Scleractinia), przydacznie i koniki morskie: przy zakupie zachowaj faktury i dokumenty, które potwierdzają legalne pochodzenie.

CO₂ (dwutlenek węgla)

Gaz, z którego rośliny budują tkanki; w akwarium roślinnym dozuje się go z butli albo z fermentacji. Jego stężenie szacuje się z KH, pH i temperatury przy założeniu, że pH zależy tylko od wodorowęglanów: inne substancje zakwaszające wodę zniekształcają wynik.

cykl azotowy

Przemiana związków azotu w akwarium: ryby wydalają amoniak, resztki pokarmu się rozkładają, a bakterie nitryfikacyjne utleniają amoniak do azotynów i dalej do azotanów. Dopóki bakterii jest za mało, amoniak i azotyny gromadzą się w wodzie.

D

°dGH

Stopień niemiecki twardości ogólnej. Z definicji 1 °dGH odpowiada 10 mg/l CaO, czyli 17,848 mg/l CaCO₃.

°dKH

Stopień niemiecki twardości węglanowej: ta sama jednostka co °dGH, ale odniesiona do wodorowęglanów, a nie do wapnia i magnezu. 1 °dKH = 17,848 mg/l CaCO₃ = 0,3566 mval/l.

dojrzewanie akwarium

Okres, w którym w nowym akwarium namnażają się bakterie nitryfikacyjne i zaczyna działać cykl azotowy. Jego koniec poznasz po pomiarach, nie po kalendarzu: testy nie wykrywają już amoniaku ani azotynów, a azotany rosną. Można je przeprowadzić bez ryb, dodając amoniak.

dolewka (ATO)

Uzupełnianie wody, która odparowała. W akwarium morskim dolewa się wodę słodką, zwykle RO, bo sól nie odparowuje; ATO (ang. automatic top-off) to automat, który robi to sam, sterowany czujnikiem poziomu wody.

drop checker

Szklana kapsułka z roztworem wskaźnika, zawieszona w akwarium, która kolorem pokazuje przybliżone stężenie CO₂. Między wodą a roztworem jest pęcherzyk powietrza, więc wskaźnik reaguje z opóźnieniem i może pokazywać co innego niż tabela CO₂ z KH i pH.

E

EI (Estimative Index)

Metoda nawożenia akwarium roślinnego z nadmiarem: makroelementy dozuje się z zapasem, a raz w tygodniu duża podmiana wody usuwa to, czego rośliny nie zużyły. Dawki liczy się w gramach soli nawozowych na litraż netto.

F

FCR

Współczynnik wykorzystania paszy: ile kilogramów paszy trzeba, żeby ryby przybrały kilogram masy. Dla tilapii w systemie UVI SRAC 454 podaje 1,7; dla innych gatunków wpisz wartość z karty paszy.

filtr biologiczny

Filtr, którego głównym zadaniem jest dać bakteriom nitryfikacyjnym powierzchnię do życia. W oczku wodnym jego wielkość liczy się od ilości paszy, bo to z niej pochodzi amoniak do przerobienia, a nie od litrów wody.

filtr kubełkowy

Filtr zewnętrzny w zamkniętym pojemniku, zwykle stojący w szafce pod akwarium i połączony z nim wężami. Deklarowany przepływ dotyczy na ogół filtra bez wkładów; wkłady, brud i wysokość podnoszenia go zmniejszają. Potocznie: „kubeł”.

filtr wewnętrzny

Filtr z pompką i gąbką albo innym wkładem, umieszczony w akwarium, zwykle przyssany do szyby. Ma na ogół mniej miejsca na wkłady niż filtr kubełkowy, a jego przepływ spada, gdy gąbka się zapycha.

G

G11 (taryfa)

Taryfa dla gospodarstw domowych z jedną ceną energii przez całą dobę. W 2026 r. nie ma już zamrożenia cen; mediana części zmiennej brutto w pięciu obszarach dystrybucji to 0,974 zł/kWh (URE), ale do kalkulatora wpisz stawkę ze swojego rachunku.

G12 (taryfa)

Taryfa dwustrefowa: tańsza energia przez 10 godzin na dobę, w porach ustalonych przez operatora, i droższa przez resztę doby. Grzałka i filtr pracują przez całą dobę, więc tylko część ich zużycia wypada w tańszej strefie; kalkulator liczy, ile to daje.

grzałka

Urządzenie grzewcze zanurzone w wodzie, zwykle z wbudowanym termostatem. Popularna reguła „1 W na litr” to praktyczna reguła społeczności akwarystów, a nie wynik pomiaru; potrzebna moc zależy od różnicy temperatur między wodą a pomieszczeniem i od powierzchni szyb, dlatego kalkulator liczy ją ze strat ciepła.

H

hardscape

Kamienie, korzenie i inne twarde elementy aranżacji akwarium. Wypierają wodę, więc ich objętość odejmuje się od litrażu; najprościej zmierzyć ją w wiadrze z podziałką.

I

inwazyjny gatunek obcy

Gatunek spoza rodzimej przyrody, który po wydostaniu się na wolność zagraża miejscowym ekosystemom. Gatunków z unijnej listy (rozporządzenie (UE) nr 1143/2014), np. raka marmurkowego czy hiacyntu wodnego, nie wolno m.in. sprzedawać ani rozmnażać, a polska ustawa o gatunkach obcych zakazuje wypuszczania do środowiska każdego gatunku obcego.

K

kN/m² (kiloniuton na metr kwadratowy)

Jednostka obciążenia rozłożonego na powierzchni; 1 kN/m² to w przybliżeniu 102 kg na każdym metrze kwadratowym. Dla stropów w mieszkaniach norma PN-EN 1991-1-1:2004, wycofana 10.09.2026, podawała obciążenie użytkowe 1,5–2,0 kN/m²: to założenie projektowe, a nie nośność Twojego stropu.

koi

Barwna, ozdobna odmiana karpia, trzymana w oczkach wodnych. Ile pokarmu przyjmuje, zależy od temperatury wody; dzienną dawkę jako procent masy ryb bierzesz z zaleceń producenta paszy, a kalkulator przelicza ją na gramy.

kranówa

Potocznie: woda z kranu.

kranówka

Woda z wodociągu: punkt wyjścia do każdej podmiany. Jej twardość, azotany i sposób dezynfekcji znajdziesz w wynikach badań, które wodociąg publikuje co najmniej raz w roku (Dz.U. 2026 poz. 605). Zalecana twardość wody pitnej to 60–500 mg/l CaCO₃, ale to zalecenie, a nie wymóg (Dz.U. 2026 poz. 748).

krewetkarium

Akwarium urządzone przede wszystkim dla krewetek słodkowodnych. Wymagania krewetek co do twardości wody często różnią się od parametrów kranówki, dlatego miesza się ją z wodą RO albo remineralizuje samą wodę RO.

kubeł

Potocznie: filtr kubełkowy.

L

lampa UV-C

Lampa, której promieniowanie UV-C uszkadza glony unoszące się w wodzie i mikroorganizmy przepływające obok świetlówki. Skuteczność zależy od dawki, czyli od mocy promieniowania i czasu naświetlania, a ten wyznacza przepływ pompy. W oczku stosuje się ją głównie na zieloną wodę.

litraż brutto

Objętość policzona z wymiarów zewnętrznych: długość × szerokość × wysokość. To liczba z pudełka i katalogu: wody w akwarium jest zawsze mniej.

litraż netto

Ile wody naprawdę jest w akwarium: litraż brutto minus szyby, wolna przestrzeń pod krawędzią, podłoże oraz kamienie i korzenie. Akwarium 80 × 35 × 40 cm z szybą 6 mm ma 112 l brutto, ale przy 5 cm podłoża, 2 cm wolnej przestrzeni i 3 l kamieni tylko 83,3 l netto. Na litraż netto licz każdą dawkę: leku, nawozu i uzdatniacza.

LT / HT (low tech, high tech)

Dwa style akwarium roślinnego. LT to słabsze światło, bez dozowania CO₂ i z oszczędnym nawożeniem; HT to mocne światło, CO₂ z butli i intensywne nawożenie, np. metodą EI.

M

mauzer

Potocznie: zbiornik IBC w metalowej klatce na palecie, zwykle o pojemności 1000 l. Na działce służy jako zbiornik na ryby albo na wodę do oczka i akwaponiki; przed użyciem sprawdź, co wcześniej w nim przewożono.

metoda Ballinga

Sposób uzupełniania wapnia, węglanów (KH) i magnezu w akwarium morskim trzema roztworami soli dozowanymi osobno. Dawki wynikają ze stechiometrii: ile gramów danej soli podnosi dany parametr w Twoim litrażu netto.

mg/l (miligram na litr)

Miligramy substancji w litrze wody: podstawowa jednostka stężenia w testach akwarystycznych i w wynikach badań wody z wodociągu. W wodzie słodkiej można ją utożsamiać z ppm.

mg/l CaCO₃

Twardość wyrażona jako równoważna ilość węglanu wapnia: tak zwykle podają ją wodociągi. Ponieważ 1 °dGH = 17,848 mg/l CaCO₃, wynik z raportu dzielisz przez tę liczbę, żeby dostać stopnie niemieckie.

µS/cm (mikrosimens na centymetr)

Jednostka przewodności elektrycznej właściwej wody: im więcej rozpuszczonych jonów, tym wyższa przewodność; 1000 µS/cm = 1 mS/cm. Mierniki TDS mierzą właśnie przewodność i przeliczają ją na ppm współczynnikiem przyjętym przez producenta.

mval/l (meq/l)

Milirównoważnik na litr: ilość jonów liczona z uwzględnieniem ich ładunku. W akwarystyce morskiej tak często podaje się alkaliczność; z definicji 1 °dKH = 0,3566 mval/l.

N

°n (stopień niemiecki, °dH)

Polski zapis stopnia niemieckiego (°dH), jednostki twardości zdefiniowanej jako 10 mg/l CaO. Gdy test albo raport podaje „°n” bez dopisku, sprawdź, czy chodzi o twardość ogólną, czy węglanową.

nano reef

Małe akwarium morskie z koralami. Przy małym litrażu ta sama ilość odparowanej wody albo ta sama pomyłka w dawce zmienia parametry bardziej niż w dużym zbiorniku, więc błędy widać szybciej.

nawozy

Preparaty albo sole, które dostarczają roślinom makroelementów (m.in. azotu, fosforu i potasu) i mikroelementów (m.in. żelaza). Producent podaje dawkę na określoną objętość wody; kalkulator przelicza ją na litraż netto Twojego akwarium.

O

obsada

Zwierzęta, które mieszkają w akwarium: ich gatunki i liczba. Nie liczymy jej: reguła „1 cm ryby na litr” nie ma źródła, które przeszłoby naszą miarę, a właściwa obsada zależy od gatunku, filtracji i opieki.

oczko wodne

Ogrodowy zbiornik wodny z roślinami, często także z rybami, np. koi. Pojemność oczka o nieregularnym kształcie liczy się z pola powierzchni i średniej z kilku pomiarów głębokości.

odczyn (pH)

Miara kwasowości wody w skali logarytmicznej: pH 7 (w 25 °C) to odczyn obojętny, niższe wartości: kwaśny, wyższe: zasadowy. Zmiana o jedną jednostkę to dziesięciokrotna zmiana stężenia jonów wodorowych; od pH zależy m.in., ile trującego amoniaku jest w wodzie.

odparowanie

Ubytek wody z powierzchni akwarium albo oczka. Najprościej zmierzyć go spadkiem poziomu wody: 1 mm z 1 m² lustra wody to 1 litr. Sole zostają w zbiorniku, dlatego w akwarium morskim uzupełnia się ubytek wodą słodką, a nie słoną.

odpieniacz

Urządzenie do akwarium morskiego, w którym drobne pęcherzyki powietrza wyłapują z wody związki organiczne i wynoszą je z pianą, zanim się rozłożą. Kalkulator przelicza pojemność deklarowaną przez producenta na litraż, który odpieniacz obsłuży przy obciążeniu Twojego zbiornika.

oświetlenie

Lampy nad akwarium: dla roślin źródło energii, dla rachunku za prąd: stały pobór mocy przez część doby. Reguły w rodzaju „tyle lumenów na litr” to praktyczna reguła społeczności akwarystów, a nie wynik pomiaru, więc moc lampy liczymy tylko w kosztach prądu.

P

podłoże

Warstwa na dnie akwarium: żwir, piasek albo podłoże aktywne dla roślin. Zabiera miejsce wodzie i sporo waży: ile kilogramów i worków kupić, zależy od powierzchni dna, grubości warstwy i gęstości podanej na opakowaniu.

podmiana wody

Wymiana części wody w akwarium na świeżą. Obniża stężenie azotanów i innych substancji proporcjonalnie do wymienionej części, ale nigdy poniżej ich poziomu w wodzie, którą wlewasz. Potocznie: „podmianki”.

podmianki

Potocznie: regularne podmiany wody.

pompa powrotna

Pompa, która tłoczy wodę z sumpu z powrotem do akwarium. Jej rzeczywisty przepływ jest mniejszy od deklarowanego i zależy od wysokości podnoszenia; dokładne dane podaje krzywa wydajności producenta.

ppm

Części na milion (ang. parts per million), czyli miligramy substancji na kilogram roztworu. Przyjmuje się, że 1 ppm = 1 mg/l = 1 g/m³ (woda słodka, gęstość ok. 1 kg/l). W wodzie morskiej, gęstszej od słodkiej, ppm i mg/l wyraźnie się różnią, dlatego przy zasoleniu i metodzie Ballinga serwis podaje mg/l.

PPS-Pro

Metoda nawożenia akwarium roślinnego oparta na małych, codziennych dawkach, które mają tylko uzupełniać to, co rośliny zużyły. To przeciwieństwo nawożenia z nadmiarem w metodzie EI.

ppt

Części na tysiąc (ang. parts per thousand): jednostka zasolenia w akwarystyce morskiej, w przybliżeniu gramy soli na kilogram wody. Kalkulator liczy zasolenie z przewodności i temperatury według skali praktycznego zasolenia PSS-78.

przepływ filtra

Ile litrów wody na godzinę (l/h) przetłacza filtr. Deklarowany przepływ zwykle dotyczy filtra bez wkładów i bez oporów; kalkulator odejmuje straty i pokazuje, ile razy na godzinę przez filtr przechodzi cały litraż.

przerębel

Otwór w lodzie na oczku, przez który uchodzą gazy z rozkładu materii organicznej i dostaje się tlen. Utrzymuje się go np. napowietrzaczem albo grzałką do oczka, co kosztuje prąd.

R

refraktometr

Przyrząd, który mierzy zasolenie na podstawie załamania światła w kropli wody. Kalibruje się go płynem wzorcowym o znanym zasoleniu: sama woda RO ustawia tylko punkt zero.

remineralizacja

Dodawanie soli wapnia, magnezu i wodorowęglanów do wody RO, żeby uzyskać zadane GH i KH. Kalkulator liczy gramy gipsu (siarczanu wapnia), soli Epsom (siarczanu magnezu) i sody oczyszczonej na Twój litraż.

S

sump

Dodatkowy zbiornik pod akwarium, zwykle w szafce, do którego woda spływa grawitacyjnie, a wraca pompą powrotną. Mieści sprzęt: odpieniacz, grzałkę, czujnik dolewki i powiększa objętość wody w obiegu.

szkło float

Szkło płaskie wytwarzane metodą float, czyli na kąpieli z roztopionej cyny; z niego klei się typowe akwaria, a odmiana niskożelazista jest bardziej przejrzysta. Kalkulator grubości szkła liczy wyłącznie szkło float, także niskożelaziste.

T

TDS

Suma substancji rozpuszczonych w wodzie (ang. total dissolved solids). Mierniki TDS nie ważą soli, tylko mierzą przewodność i przeliczają ją na ppm, więc wynik jest szacunkiem; przydaje się głównie do kontroli filtra RO i mieszania wody RO z kranówką.

twardość ogólna (GH)

Zawartość jonów wapnia i magnezu w wodzie. Podaje się ją w °dGH (°n), w mg/l CaCO₃, jak w wynikach badań z wodociągu albo w mmol/l.

twardość węglanowa (KH)

Zawartość wodorowęglanów i węglanów, które buforują pH wody. Mierzy się ją w °dKH; od niej zależy rachunek CO₂, a podnieść ją można np. sodą oczyszczoną. Z GH łączy ją tylko jednostka.

U

uprawa na tratwach (DWC)

System akwaponiczny, w którym rośliny rosną w otworach pływających płyt, z korzeniami w napowietrzanej wodzie. Na nim opierają się proporcje z publikacji SRAC 454, których używają nasze kalkulatory akwaponiki.

uzdatniacz wody

Preparat, który neutralizuje chlor, a zależnie od składu także chloraminy, w kranówce, zanim wlejesz ją do akwarium. Dawkę podaje producent na etykiecie; kalkulator przelicza ją na litraż wlewanej wody.

W

wielka płyta

Bloki z prefabrykowanych płyt betonowych, budowane w Polsce głównie w czasach PRL według ówczesnych norm. O dopuszczalne obciążenie stropu pytaj zarządcę budynku albo spółdzielnię: kalkulator policzy nacisk akwarium, ale nie oceni stropu.

woda RO

Woda z filtra odwróconej osmozy (ang. reverse osmosis), prawie pozbawiona soli mineralnych. Do akwarium słodkowodnego zwykle miesza się ją z kranówką albo remineralizuje; w morskim służy do rozrabiania soli i do dolewki.

współczynnik spływu

Jaka część deszczu spływa z powierzchni, a jaka zostaje (wsiąka, paruje, zatrzymuje się). Dla dachu tradycyjnego przyjmuje się 0,9: spływa prawie cały opad; dach zielony zatrzymuje znacznie więcej.

wysokość podnoszenia

Wysokość, na jaką pompa musi podnieść wodę, powiększona o opory węży i kolanek. Im jest większa, tym mniejszy rzeczywisty przepływ; dokładną zależność pokazuje krzywa wydajności pompy.

Z

zakład folii

Zapas folii na brzegu oczka, z każdej strony, do przysypania i zamocowania. Sprzedawcy folii radzą najczęściej 50 cm: to praktyczna reguła społeczności akwarystów, a nie wynik pomiaru. Arkusz ma długość oczka + 2 × największa głębokość + 2 × zakład.

zasolenie

Ilość soli rozpuszczonej w wodzie morskiej, podawana w ppt albo jako gęstość względna. Mierzy się je refraktometrem, areometrem albo konduktometrem; kalkulator liczy je z przewodności i temperatury.

zgłoszenie wodnoprawne

Uproszczona zgoda z Prawa wodnego, składana w nadzorze wodnym Wód Polskich. Wymaga jej m.in. staw napełniany tylko deszczem, roztopami lub wodą gruntową, do 5000 m² i 3 m głębokości (art. 394 ust. 1 pkt 9). To co innego niż zgłoszenie budowlane: oczko do 50 m² przy domu jednorodzinnym nie wymaga ani pozwolenia na budowę, ani zgłoszenia.

zł/kWh

Cena kilowatogodziny, czyli energii, którą urządzenie o mocy 1 kW zużywa w ciągu godziny. Do kalkulatora wpisz część zmienną ze swojego rachunku: cenę energii ze zmiennymi opłatami za dystrybucję, z VAT; opłat stałych akwarium nie zmienia, więc ich nie liczymy.

zwykłe korzystanie z wód

Korzystanie z wody na potrzeby własnego gospodarstwa domowego lub rolnego bez pozwolenia wodnoprawnego, m.in. pobór do 5 m³ na dobę średnio w roku (art. 33 Prawa wodnego). Studnia do 30 m na takie potrzeby nie wymaga zgody wodnoprawnej.

Ż

żywa skała

Porowata skała z rafy, porośnięta organizmami, używana w akwarium morskim jako dekoracja i złoże biologiczne. Na potrzeby CITES rejestruje się ją jako korale twarde (Scleractinia), więc nie jest zwolniona z przepisów: zachowaj dokumenty zakupu.