Żółw czerwonolicy, rak marmurkowy i inne gatunki inwazyjne w domu

Żółwia ozdobnego (Trachemys scripta: to ten sam gatunek co żółw czerwonolicy i żółtolicy) ani raka marmurkowego (Procambarus virginalis) nie kupisz już legalnie w UE. Oba gatunki są na unijnej liście inwazyjnych gatunków obcych, a art. 7 rozporządzenia (UE) 1143/2014 zakazuje ich sprzedaży, przetrzymywania, rozmnażania, przekazywania i wypuszczania. Jeśli zwierzę było u Ciebie przed wpisaniem gatunku na listę, możesz je zatrzymać do jego naturalnej śmierci: w Polsce jednak tylko na warunkach z art. 11 ustawy o gatunkach obcych, czyli na podstawie zezwolenia.

Zwierzę trzymane na podstawie zezwolenia musi mieszkać w zbiorniku, z którego nie ucieknie, i w warunkach, w których się nie rozmnoży. Ile naprawdę jest w nim wody, co ważne przy uzdatniaczu, podmianach i doborze filtra: policzysz w kalkulatorze litrażu netto akwarium.

Gatunki ważne dla akwarystów i terrarystów

Lista unijna (rozporządzenie wykonawcze (UE) 2016/1141, wersja skonsolidowana z 07.08.2025; polskie nazwy za rozporządzeniem Dz.U. 2022 poz. 2649):

• żółwie: Trachemys scripta: żółw ozdobny
• raki i kraby: Procambarus virginalis: rak marmurkowy; Procambarus clarkii: rak luizjański; Faxonius limosus: rak pręgowaty; Pacifastacus leniusculus: rak sygnałowy; Cherax destructor; Eriocheir sinensis: krab wełnistoręki
• ryby: Pseudorasbora parva: czebaczek amurski; Perccottus glenii: trawianka; Lepomis gibbosus: bass słoneczny; Ameiurus melas: sumik czarny; Gambusia affinis i Gambusia holbrooki: gambuzja pospolita i kropkowana; Channa argus; Misgurnus anguillicaudatus
• ślimaki: Marisa cornuarietis; Cipangopaludina chinensis
• płazy: Xenopus laevis: platana szponiasta (na liście od 02.08.2024); Lithobates catesbeianus: żaba rycząca

Lista polska (Dz.U. 2022 poz. 2649): Chelydra serpentina: żółw jaszczurowaty; Chrysemys picta: żółw malowany; Graptemys pseudogeographica: żółw ostrogrzbiety; Ameiurus nebulosus: sumik karłowaty; małż Corbicula fluminea.

Nie ma na liście unijnej popularnego w akwarystyce Cherax quadricarinatus. Łatwo go pomylić z Cherax destructor, który na liście jest: sprawdzaj nazwę łacińską na paragonie lub fakturze.

Art. 31: kto może zatrzymać zwierzę

Art. 31 rozporządzenia 1143/2014 pozwala właścicielowi zwierzęcia domowego trzymanego w celach niekomercyjnych zatrzymać je do naturalnej śmierci, jeśli spełnione są dwa warunki: zwierzę było u niego przed wpisaniem gatunku na listę, a teraz jest trzymane w obiekcie izolowanym, przy zastosowaniu środków, które uniemożliwiają rozmnażanie i ucieczkę.

To furtka tylko dla zwierząt „sprzed wpisu”. Nowego osobnika nie kupisz ani nie przyjmiesz, a młode urodzone u Ciebie po wpisie nie są objęte art. 31.

Art. 11 ustawy: trzy drogi i 6 miesięcy

Polska ustawa mówi, jak z tej furtki skorzystać. Posiadacz zwierzęcia domowego z gatunku z listy unijnej albo polskiej, trzymanego w celach niekomercyjnych przed wpisem, ma 6 miesięcy od dnia wpisania gatunku na listę, żeby złożyć wniosek o zezwolenie albo przekazać lub uśmiercić zwierzę (art. 11 ust. 1 i 2). Do wyboru są trzy drogi:

1. Zezwolenie na odstępstwo od zakazów: wtedy posiadacz zatrzymuje zwierzę do jego naturalnej śmierci. Dla gatunków z listy unijnej wydaje je Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska, dla gatunków z listy polskiej: regionalny dyrektor ochrony środowiska (art. 8). Warunki trzymania gatunku z listy unijnej wynikają z art. 31 rozporządzenia: obiekt izolowany i środki, które uniemożliwiają rozmnażanie i ucieczkę. Szczegółowe warunki określa samo zezwolenie.
2. Przekazanie zwierzęcia podmiotowi, który ma takie zezwolenie, do azylu dla zwierząt albo do Centralnego Azylu dla Zwierząt.
3. Uśmiercenie metodą, która nie powoduje możliwego do uniknięcia bólu, dystresu ani cierpienia. Wykonuje je lekarz weterynarii na wniosek posiadacza, a posiadacz w ciągu 7 dni informuje o tym RDOŚ (regionalną dyrekcję ochrony środowiska) właściwą dla miejsca zamieszkania (art. 11 ust. 4–6).

Jeśli zezwolenia odmówiono, na przekazanie albo uśmiercenie zwierzęcia masz 90 dni od dnia, w którym decyzja stała się ostateczna (art. 11 ust. 3). Dla gatunków wpisanych na listę unijną, zanim ustawa weszła w życie, a tak jest z żółwiem ozdobnym i rakiem marmurkowym, termin 6 miesięcy liczono od wejścia w życie ustawy (art. 55).

Zwierzę trzymane na podstawie zezwolenia trzeba oznakować (art. 14). Kręgowcowi, na przykład żółwiowi, lekarz weterynarii wszczepia mikroczip, gdy zwierzę osiągnie wymagane wymiary lub wiek. Bezkręgowce, takie jak raki, trzyma się w obiekcie lub pojemniku uniemożliwiającym ucieczkę i dokumentuje zdjęciami ich cechy indywidualne. Przy kręgowcu kopię zaświadczenia o wszczepieniu mikroczipa przekazujesz w ciągu 14 dni organowi, który wydał zezwolenie (art. 14 ust. 10). Dokumenty przechowujesz do końca życia zwierzęcia.

Rak marmurkowy: sedno problemu to rozmnażanie

Rak marmurkowy rozmnaża się bez samca: wszystkie osobniki są samicami, a jedna samica może dać początek całej populacji. Warunek „bez rozmnażania” jest więc przy nim wyjątkowo trudny do spełnienia. Jeśli masz takiego raka, zapytaj RDOŚ, co zrobić z potomstwem, zanim się pojawi: młode nie są zwierzętami „sprzed wpisu”.

Czego nie robić

• Nie wypuszczaj zwierzęcia do rzeki, stawu ani rowu. Dlaczego i co grozi, opisujemy w poradniku Nigdy nie wypuszczaj zwierząt i roślin z akwarium do natury.
• Nie sprzedawaj, nie oddawaj i nie wymieniaj zwierzęcia prywatnie: wolno je przekazać wyłącznie podmiotowi z zezwoleniem, do azylu dla zwierząt albo do Centralnego Azylu dla Zwierząt.
• Nie dopuszczaj do rozmnażania.

Kary przewidziane w ustawie:

• niedopełnienie obowiązków z art. 11 ust. 1 i z art. 14: kara aresztu albo grzywny (art. 35 ust. 1 pkt 4, 6 i 7);
• naruszenie zakazów z art. 7 ust. 1 rozporządzenia 1143/2014: administracyjna kara pieniężna do 1 000 000 zł (art. 33);
• odpowiedzialność karna za to samo naruszenie: pozbawienie wolności od 3 miesięcy do lat 5, a przy czynie nieumyślnym grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do lat 2 (art. 34).

Jeśli termin już minął, a formalności nie są załatwione, nie ukrywaj zwierzęcia i nie wypuszczaj go: skontaktuj się z RDOŚ właściwą dla miejsca zamieszkania. Ten tekst opisuje przepisy, a nie Twoją konkretną sprawę: zobacz zastrzeżenia i materiały GDOŚ na gov.pl/web/gdos/inwazyjne-gatunki-obce3.

Sprawdź dziś łacińskie nazwy wszystkich zwierząt w swoich zbiornikach i porównaj je z listami powyżej. Jeśli któraś nazwa jest na tych listach, przygotuj dokumenty z datą zakupu, zdjęcia i opis zbiornika, z litrażem netto z kalkulatora litrażu akwarium i dopiero z nimi zadzwoń albo napisz do RDOŚ.